Wojewódzki Urząd Konserwacji Zabytków w Olsztynie zakończył postępowanie w sprawie wpisu do rejestru zabytków trasy pielgrzymkowej św. Jakuba na odcinku Gietrzwałd – stacja Unieszewo. Jeśli Konserwator powoła się na opinię Narodowego Instytutu Dziedzictwa, to wpisze do rejestru trasę bez odcinka A (na zdjęciu), który zaczyna się od DK16. Właśnie przy tym odcinku ma powstać gigantyczne Centrum Dystrybucyjne Lidla i Lidl chce przekształcić ten odcinek (800 m) w łącznik Centrum z „szesnastką”.
Protestujący przeciwko budowie Centrum Lidla w Gietrzwałdzie ostatnią nadzieję w zatrzymanie inwestycji Lidla pokładali w Konserwatorze, bowiem starosta olsztyński już wydał Lidlowi pozwolenie na budowę 13 marca 2023r. Co prawda wznowił postępowanie - po tym, jak wniósł o to wojewoda warmińsko-mazurski - uznając za stronę kilku właścicieli nieruchomości, sąsiadujących przez drogę z planowaną inwestycją, ale zapewne ponownie wyda pozwolenie, gdyż jest gorącym zwolennikiem tej inwestycji.
Obecnie jedynie fragmenty szlaku św. Jakuba od 2015 roku figurują w Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków, natomiast do rejestru zabytków wpisano w 2021 roku odcinek od wsi Sząbruk do stacji PKP w Unieszewie. Wpis do rejestru daje większą ochronę od wpisu do wojewódzkiej ewidencji.
Dlatego do WUOZ wpłyn wniosek Koła Gospodyń Wiejskich w Rentynach i portalu Nasza Demokracja (do 18 października br. podpisały ją 1452 osoby) o wpisanie alei do rejestru i ocalenie tym samym przed wycinką 24 drzew (klonów i jesionu wyniosłego) na odcinku drogi od DK16 do Łajs, na które gmina Gietrzwałd otrzymała zezwolenie starosty olsztyńskiego.
Wójt w piśmie do Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska przyznał, że drzewa są „w zadowalającej kondycji zdrowotnej”, ale kolidują z planowaną przebudową drogi powiatowej. Uzyskał pozwolenie na wycinkę. RDOŚ jedynie zobowiązał gminę do wykonania zasadzeń zastępczych w liczbie minimum 72 drzew, „jak najbliżej miejsca wyciętych drzew celem właściwego zrekompensowania strat przyrodniczo-krajobrazowych”.
UWAGA! Wójt ustalił termin wycinki do 31 grudnia 2023 roku!
Po wszczęciu 1 sierpnia br. postępowania do Konserwatora wpłynęły od wójta gminy oraz starosty olsztyńskiego petycje o odstąpieniu od wpisu do rejestru alei klonowej. Wójt załączył petycję sołtysów wsi Gietrzwałd, Łajsy, Pęglity, Grazymy, Unieszewo, Sząbruk i Naterek, podpisaną przez 458 mieszkańców, w której wskazują na zagrożenie ze strony drzew i zrywanych z nich konarów, podczas silnych wiatrów, dla życia i zdrowia poruszających się tą drogą oraz na to, że bez wycinki 24 drzew nie będzie możliwy remont drogi „w ramach planowanej inwestycji – budowy hali magazynowej”.
Natomiast starosta zapewnił w piśmie do Konserwatora, że realizuje ustawowy obowiązek ochrony przyrody „będącej dziedzictwem i bogactwem narodu”. Przypomina, że „walory krajobrazowe drogi” zostały już ocenione przez WUOZ w 2015 roku i po inwentaryzacji, do wojewódzkiej ewidencji zabytków zostały wpisane: aleja klonowa na odcinku: majątek Łajsy – do przejazdu kolejowego w Unieszewie oraz z Unieszewa do stacji PKP w Unieszewie i wszystkie drzewa rosnące przy tych odcinkach drogi są chronione prawem.
Starosta chroni drogi-aleje drzewne, bo: "Piękne krajobrazowo drogi są znakiem rozpoznawczym Warmii"
„Jako starosta Powiatu Olsztyńskiego zapewniam, że taki obowiązek jest realizowany, gdyż leży on w interesie całej społeczności naszego regionu – czytamy w petycji starosty Andrzeja Abako. - Piękne krajobrazowo drogi są znakiem rozpoznawczym Warmii, którą promujemy z ogromna dynamiką i sukcesem w ramach nowo powołanego stowarzyszenia Szlaku Świętej Warmii, powstałego z inicjatywy Powiatu Olsztyńskiego. Wszyscy członkowie stowarzyszenia, czyli 33 samorządy z Warmii są w tej kwestii jednomyślni i uważają, że właśnie krajobrazowe drogi warmińskie są nie tylko cechą charakterystyczną regionu, swoista marką, ale także głównymi szlakami komunikacji mieszkańców, pielgrzymów, turystów itp. Przemieszczających się różnymi środkami lokomocji do wyjątkowych miejsc kultu religijnego, ciekawych zabytków architektury i pięknych przyrodniczo lasów, akwenów wodnych etc.”
Dodajmy do tego opisu starosty, iż szlakiem św. Jakuba od stacji w Unieszewie (kolej powstała w 1872 roku) do sanktuarium w Gietrzwałdzie, przeszły setki tysięcy pielgrzymów z trzech zaborów, od momentu objawień Matki Bożej od czerwca do września 1877 roku.
Wojewódzki Konserwator Zabytków właśnie zakończył postępowanie wszczęte z urzędu w tej sprawie 1 sierpnia br. W ramach postępowania dokonano wizji lokalnej oraz załączono do akt sprawy opinię Narodowego Instytutu Dziedzictwa. I właśnie ta opinia otwiera drogę powiatową nr 1370N dla inwestycji Lidla. Instytut postuluje bowiem, by nie obejmować ochroną konserwatorską odcinka A, od DK16 do rowu melioracyjnego, a więc tego, przy którym ma powstać centrum Lidla.
„Odcinek A, czyli fragment od skrzyżowania z drogą krajową nr 16 do skrzyżowania z rowem melioracyjnym, to aleja klonowa (klon zwyczajny) z domieszką jesionów (jesion wyniosły) - czytamy w opinii NID. - Aleja jest tu mocno przerzedzona, zachowało się wiele drzew alejowych o obwodach dochodzących i przekraczających 200 cm, nie tworzących obecnie zwartych szpalerów (ryc. 5). Przy tym odcinku drogi stoją dwa krzyże przydrożne w miejscach oznaczonych na mapie z roku 1919.
Odcinek B to kontynuacja alei klonowej z niewielką domieszką jesionów, występują tu duże drzewa o obwodach dochodzących do 200 cm, ale także i dużo mniejsze, prawdopodobnie dosadzane później w ramach uzupełniania ubytków. Ten fragment alei jest w znacznie lepszym stanie niż odcinek A. W szpalerach występują luki, ale zachowała się przeważająca większość drzew. Aleja stanowi tu zwarty, liniowy obiekt, rozpoznawalny w otwartym krajobrazie (ryc. 6). Przy tym odcinku usytuowana jest murowana, neogotycka kapliczka maryjna stojąca w miejscu oznaczonym na mapie z roku 1919”.
„Fragment alei oznaczony literami A i B położny jest na terenie otwartym, pofalowanym, pokrytym głównie polami uprawnymi, którym towarzyszą niewielkie zagajniki, zieleń śródpolna oraz zabudowa kolonijna (z dużym udziałem zabudowy historycznej). Takie sąsiedztwo sprawia, że po obu stronach drogi rozciągają się rozległe otwarcia widokowe, a sama aleja jest dobrze eksponowana i stanowi rozpoznawalny element krajobrazu kulturowego, szczególnie odcinek B. Ten fragment alei widać na zdjęciu opublikowanym na portalu gogle.pl/maps, ukazującym widok z lotu ptaka na okolicę Gietrzwałdu”.
W rysie historycznym opinii NIDu dowiadujemy się, że sadzenie drzew wzdłuż traktów prowadzących do dworów i pałaców a później także do cmentarzy, folwarków, młynów i innych ważnych miejsc nakazywali królowie pruscy w XVIII wieku ze względów praktycznych (dawały cień latem a nocą wytyczały drogę) oraz zwiększały walory widokowe i krajobrazowe i stawały się punktami orientacyjnymi w terenie.
Odcinek drogi Gietrzwałd – Łajsy stanowi historyczny trakt łączący te wsie prawdopodobnie od czasów lokacji w XIV wieku. Opinia wspomina, że „w 1877 roku miały tu miejsce objawienia maryjne, dzięki któremu Gietrzwałd stał się sanktuarium oraz popularnym miejscem pielgrzymkowym”.
Stanowisko NID - wpisać do rejestru bez odcinka A
"W związku z powyższym Narodowy Instytut Dziedzictwa stoi na stanowisku, iż zasadne jest wpisanie do rejestru zabytków przedmiotowej alei przydrożnej rosnącej przy drodze prowadzącej z Gietrzwałdu do Unieszewa na odcinku od przecięcia z rowem melioracyjnym na działce nr 162/1 obręb 0003 Gietrzwałd, do skrzyżowania z drogą prowadzącą do osady Cegłowo na działce nr 142/2 obręb 0020 Unieszewo (odcinki opisane w opinii literami B, C i D). Aleja ta jest świadectwem historycznego sposobu kształtowania przestrzeni, a także ważnym i czytelnym elementem krajobrazu kulturowego Warmii. Jest dziełem człowieka oraz stanowi świadectwo minionej epoki o wysokich walorach estetycznych i artystycznych. Jej zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadane wartości historyczną, artystyczną i naukową.
"SADYBA" wnosi o wpisanie do rejestru całej alei!
Z tym stanowiskiem NIDu - pominięcie odcinka A - nie zgadza się "Stowarzyszenie na rzecz ochrony krajobrazu kulturowego Mazur „Sadyba” i złożyło 29 grudnia br. wniosek o dopuszczenie do postępowania.
[To Stowarzyszenie zainicjowało w 2004 r. akcję „Ratujmy Aleje”, zwracając uwagę na walory alei przydrożnych m.in. krajobrazowe i zabytkowe (por.: Krzysztof A. Worobiec „Wyjątkowy element krajobrazu: aleje przydrożne” w: „Aleje przydrożne. Historia, znaczenie, zagrożenia, ochrona”, red. Krzysztof A. Worobiec, Iwona Liżewska, Kadzidłowo 2009) oraz aktywnie uczestniczyło w postępowaniach administracyjnych dotyczących ochrony dziedzictwa kulturowego, w szczególności wpisu do rejestru zabytków alei przydrożnych. NID w swojej opinii powołuje się na tę książkę] .
Równocześnie stowarzyszenie złożyło wniosek o objęcie ochroną poprzez wpis do rejestru zabytków całej alei, a nie tylko odcinków opisanych literami B, C i D (z pominięciem odcinka A) w Opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z dnia 23.10.2023 roku.
„Nie ulega wątpliwości, że aleja przy drodze Gietrzwałd – Łajsy – stacja kolejowa Unieszewo w całości pochodzi z XIX wieku i w całości jest świadectwem dawnego sposobu kształtowania i organizacji przestrzeni, a tym samym ważnym elementem krajobrazu kulturowego Warmii i Mazur (co podkreślono także w przywołanej opinii NID) – czytamy w wystąpieniu stowarzyszenia do WUOZ. - Tym samym spełnia kryteria opisane w art. 3 pk. 1 ustawy, a zgodnie z art. 6. ust. 1 podlega ochronie i opiece, i to bez względu na stan zachowania, a więc w całości, łącznie z odcinkiem opisanym jak aleja przerzedzona i oznaczonym literą A w Opinii NID.
Pominięcie ochroną prawną A odcinka może skutkować wycięciem drzew przy nim rosnących (to tak, jakby pominąć ochroną np. jedno skrzydło zamku, które w wyniku braku tejże ochrony zostałoby rozebrane, w efekcie czego zmieniła by się cała bryła), a więc z nieodwracalnym zniszczeniem ważnego – bo prowadzącego do sanktuarium fragmentu pierwotnego założenia alejowego, a tym samym do zniekształcenia (zdeformowania) całego założenie alei Gietrzwałd – Łajsy- stacja kolejowa Unieszewo”.
Powiatowa Służba Drogowa w Olsztynie nie odpowiedziała na moje pytanie, czy otrzymała zlecenie od wójta gminy Gietrzwałd na wycinkę 24 drzew z alei klonowej na odcinku A.
Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w Olsztynie natomiast odpowiedział, że do 21 grudnia br. Lidl Polska nie zgłosił rozpoczęcia robót w Gietrzwałdzie.
Adam Socha
debata.ols ztyn@gm ail.com
https://www.debata.olsztyn.pl/wiadomoci/region/8972-czy-konserwator-otworzy-droge-dla-inwestycji-lidla-w-gietrzwaldzie-najnowsze-slajd-kafelek.html
